Храбра регионална тројка!

Втората книжевна тројка којашто ја исчитав во новава година се тројца млади поети од регионот. Станува збор за книгите: „Džimi, do you love me?“ од Крсто Гиљен (2025, Lom), „Dečaci istočnog bloka“ од Алекса Крстиќ (2023, PPM Enklava) и „Кako kentauri nose pantalone“ од Ненад Костиќ (2025, Niški kulturni centar). Станува збор за тројца одлични автори од новата книжевна генерација во регионот чија поезија се карактеризира со голема урбаност, слобода, директност, квир-елементи, младост и проблематизирање на многу нешта што во нашето секојдневие се појавуваат како дел од младинскиот живот. 

Трите наслови се крајно субвезривни, боцкави, на моменти провокативни и шокантни. Секоја стихозбирка на свој начин го претставува и својот локален контекст и личните интереси на авторите, нивните проблеми и сакани нешта, но истовремено ги опфаќа и генералните предизвици со кои се соочува нашата генерација. Сите три книги веќе имаат убава видливост во регионот и се препознаени од публиката и книжевната критика. Па, одиме со ред:

1. „Džimi, do you love me?“ од Крсто Гиљен

moje pisanje opstaje

ukoliko me svi

ljubavnici

ostave

(од песната „Written and directed“)

Книгата „Džimi, do you love me?“ е книга, пред сѐ, за љубовта која во оваа книга е еротска, телесна, понекогаш дури и крвава. Љубовта во оваа книга е и квир, љубовниците се квир, седењето во баровите и пиењето алкохол е квир. Дополнително, оваа стихозбирка е и некаква рефлексија на естетиката на грдото на Бодлер т.е. песните можеме да ги читаме низ бодлеровска призма оти во нив е присутно и грдото и страшното, но и чудното и различното. Често песните нѐ шокираат и постојано си играат со нас како да сме во некаков секси сон во кој на крајот, сепак, остануваме сами (о kako se ja sa tobom igram / o kako se samo dobro zajebavam).

Прашањето во насловот – do you love me – лирскиот субјект го поставува од аспект на слободна љубов, без никаква патетика и целосно отворено, креирајќи поетски слики што никогаш не се целосни и јасни, туку еротско вивидни, необременети со било каков срам, како и од сите општествени стеги. Во песните нема никаква табу-тема, зборуваат за тоа што патријархатот би го проблематизирал и тој насекаде во оваа книга, суптилно, е ставен под знак прашалник. Уште една присутна тема во „Džimi, do you love me?“ е темата на телесноста пришто телото е гледано како храм лишен од срам (moje tijelo je sada hram / poharan / satkan od navale i srama / kao nož sam što se tupi o zid / prozračno fasadiran), телото некогаш и крвави, некогаш е мирисливо, некогаш е фасада која нешто крие, некогаш е само посматрано, некогаш, како во песната „шанк“, е од стакло (jer moja su rebra / od lakog stakla), а секогаш е слободно и оддадено на љубење. 

2. „Dečaci istočnog bloka“ од Алекса Крстиќ

saznajem da sam riba u podznaku

možda sam losos

želim da skočim u dunav i plivam uzvodno

umesto toga odlazim na after

(од песната „Kej žrtava racije) 

Книгата на Алекса Крстиќ, „Dečaci istočnog bloka“ е збирка урбани песни што рефлектираат на живеењето помеѓу ѕидовите на градот, впрочем, како што е посочено и во самиот наслов: дечките од источниот блок. Насловот на збирката може да алудира и на животот во источна Европа, на Балканот, во малите места во Србија, но и низ градските квартови на поголемите градови како Белград или Амстердам. Низ песните градот е секогаш тивко присутен, речиси никогаш отворено не се реферира на него, а урбаноста и градското во оваа книга се претставени преку талкањето на лирскиот субјект, неговиот фланеристички пристап и посматрањето на одредени случувања и ликови што се појавуваат во песните од „Dečaci istočnog bloka“.

Квир-темите се незаобиколен дел и од оваа збирка, лирските објекти често се квир, љубовта е квир, а се проблематизира токсичната машкост. Слободата во песните е, исто така, настрана – гледана од ормарот меѓу фустаните на своите најдобри пријателки (moja osećanja se smatraju ženstvenim / takav muškarac se plaši slobode / samo je naslućuje dok gleda iz ormara / sakriven iza haljina svoje najbolje prijatelice). Песните го анализираат идентитетот на младиот човек кој се менува живеејќи во градот што во збирката е и политичко-ангажиран топос зашто песните се занимаваат и со маргиналното во општеството. Истовремено збирката може да ја гледаме и како сведоштво на една генерација која постои во неповолно време и како таа се снаоѓа со предизвиците поставени пред неа.

3. „Кako kentauri nose pantalone“ од Ненад Костиќ

kad sam bio dete

оtac me je zatekao

kako pušim kukuruznu svilu

pretukao me

seo i zapalio jednu

(„Nikotinski tvist“)

Трета книга којашто тука ќе ја претставам е книгата „Кako kentauri nose pantalone“ од Ненад Костиќ. Оваа стихозбирка главно се занимава со прашањето на младешкиот идентитет, машкоста и каква таа може и (не) треба да биде, темите на различноста и, повторно како и во претходните две книги, во фокус доаѓа настраноста. Уште со прашањето во насловот и изборот на кентаурот се инсистира различноста, а преку носењето на панталоните се додава иронија и комичност, кои во песните се појавуваат токму при проблематизирање на конвенционалната и општествено наметната машкост. 

Во збирката е искористена митолошка предлошка и кентауромахија за да се претстави борбата на младиот човек со општествените стеги. Оваа борба е ненаметливо и полека прикажана низ песните и многу усетно и добро, авторот го отвора проблемот во првите песни (radujem se skidanju / ledenica s nadstrešnice / ja sam muškarac koji se pita / kako kentaure nose pantalone). Потоа тој проблем се развива, анализира и воскликнува до крајот на збирката прикажувајќи разни ситуации од животот на лирскиот субјект додека го користи митот како наратив. Во песните често се реферира на машките предци (татко и дедо) кои се земени како парадигмата што се руши со што се креира судир меѓу минатотo и сегашноста, но и меѓу традицијата и современиот живот (izmislio sam novi grad / i sebe u njemu / roditelje, braća, ljubavnike / stan u koji sam se uselio / prošlost i sadašnjost). На крај, прашањето за носењето панталони целосно се ништи со тоа што се ништи и самата човекова форма. Со тоа настраноста се носи на општо ниво пришто лирскиот субјект целосно се претвора во кентаур, па не е ни важно носењето панталони. Преку ова патријархалните принципи целосно ја губат својата функција.

***

Во последно време, запознавајќи ја повеќе регионалната сцена, особено младите автори од Србија и Црна Гора наидов на поети и поетеси што со својата поетика одат во една сосема нова, интересна и различна насока. Станува збор за многу храбра поетика, поетика која е „без влакна на јазикот“ и поетика која е целосно ослободена од сите стеги и на формално и на тематско рамниште. Такви поети сѐ повеќе се присутни и се појавуваат и на македонската книжевна сцена, а со тоа се креира една силна и квалитетна регионална поетска сцена, а ќе се радувам ако успееме некои од овие автори да ги препееме и донесеме и на македонски јазик.

Како и да е, Гиљен, Крстиќ и Костиќ направиле одлични книги и се радувам што успеав да ги прочитам!